Archiwa tagu: antroponimy

Antroponimy chińskie

Sha Ning

Sha Ning
(moje chińskie nazwisko oraz imię zapisane pis­mem pieczęciowym)

Chińczy­cy, w odróżnie­niu od Europe­jczyków, posi­adali nazwiska już od zamierzchłej starożyt­noś­ci. Dawni Chińczy­cy (a przy­na­jm­niej przed­staw­iciele warstw rządzą­cych) posługi­wali się początkowo dwoma typa­mi nazwisk, a były to: nazwiska po kądzieli/nazwiska rodowe (xing 姓) i nazwiska po mieczu/nazwiska klanowe (shi 氏).

Nazwiska po kądzieli pojaw­iły się, jak się moż­na domyślać, w okre­sie matri­ar­chatu, kiedy nie usta­lano jeszcze ojcost­wa. W późniejszych epokach, to jest w cza­sach patri­ar­chatu, nazwiska te zaczęły być dziedz­ic­zone po ojcu – od tego momen­tu może­my nazy­wać je nazwiska­mi rodowy­mi. Z biegiem cza­su rodziny stawały się coraz bardziej liczne, co doprowadz­iło do tego, że nazwiska rodowe, jakie nosili ich członkowie, przes­tały wystar­czać – było ich po pros­tu zbyt mało. Aby zaradz­ić niedoborowi nazwisk, bra­cia noszą­cy to samo nazwisko rodowe zakładali własne klany i nadawali sobie dodatkowe nazwisko (nazwisko klanowe), które ich dzieci dziedz­iczyły potem po nich.

W późniejszym okre­sie nazwiska po kądzieli (rodowe) straciły swą rację bytu, a ter­miny xing i shi stały się syn­on­i­ma­mi, przy czym shi otrzy­mało funkcję hon­o­ry­fikaty­wną. Na przykład jeśli ktoś ma na nazwisko ‘Zhang’, to może­my o nim powiedzieć ‘Zhang Shi’, co należało by przetłu­maczyć ‘Szanowny pan Zhang’.

Oprócz nazwisk ist­ni­ały od daw­na również różnego typu imiona i pseudonimy.

Imię pod­sta­wowe (ben­ming 本名), zwane też imie­niem właś­ci­wym (zheng­ming 正名) , wielkim imie­niem (daming 大名 albo po pros­tu imie­niem (ming 名). Jest to imię for­malne, jakie poda­je się przy rejes­tracji dziec­ka w urzędzie.

Imię pier­wotne (yuan­ming 原名). Jest to pier­wsze imię for­malne nadane dziecku. Imię pier­wotne może różnić się jed­nak od imienia pod­sta­wowego, jeśli imię pod­sta­wowe zostanie w przyszłoś­ci zmienione.

Imię dziecięce (youm­ing 幼名), zwane też małym imie­niem (xiaom­ing 小名), mlecznym imie­niem (rum­ing 乳名) lub małym określe­niem (xiaozi 小字). Jest to imię nadawane przez dzi­ad­ków dziecku, kiedy rodz­ice jeszcze nie zde­cy­dowali się, jakie imię pod­sta­wowe nadać.

Imię genealog­iczne (pum­ing 譜名). Jest to imię, pod jakim dana oso­ba fig­u­ru­je w księdze genealog­icznej rodu.

Imię szkolne (xun­ming 訓名) zwane też imie­niem uczniowskim (xuem­ing 學名). Jest to imię nadawane dziecku przez rodz­iców lub nauczy­ciela, kiedy dziecko rozpoczy­na for­mal­ną naukę, a stosowane jest głównie w środowisku szkol­nym. Zdarza się, że jest ono tożsame z imie­niem podstawowym.

Pseudon­im (huam­ing化名). Pseudon­im może przy­bier­ać różne formy np. pseudon­im lit­er­ac­ki (bim­ing 筆名), pseudon­im artysty­czny (yim­ing 藝名), a od lat dziewięćdziesią­tych XX wieku wys­tępu­je również pseudon­im inter­ne­towy (wang­ming 網名).

Imię fik­cyjne (weim­ing 偽名). Może być stosowane w celu ukrycia prawdzi­wej tożsamoś­ci, np. przez zbiegów.

Imię kur­tu­azyjne (biaozi 表字) zwane najczęś­ciej po pros­tu określe­niem (zi 字), to imię nadawane głównie mężczyznom, na znak osiąg­nię­cia przez nich dorosłoś­ci, co w dawnych Chi­nach oznacza­ło 20 rok życia.

Przy­domek (hao 號), zwany też innym określe­niem (biezi 別字). Imię dodatkowe uży­wane głównie przez artystów.

Kryp­ton­im (dai­hao 代號).

Ksy­wa (chuo­hao 綽號).

Imię religi­jne (jiaom­ing 教名). Jest to imię, jakie może być nadane oso­bie, która przyjmie chrzest.

Imię pośmiertne (shi hao 諡號).

Tytuł hon­orowy (zuncheng 尊稱).

Przy­domek Dhar­ma (fahao法號) zwany też imie­niem Dhar­ma (fam­ing 法名), imie­niem Śīla (jiem­ing 戒名) lub tabu Dhar­ma (fahui 法諱). Jest to imię bud­dyjskie, jakie przyj­mu­je neofita.

Oczy­wiś­cie nie każdy Chińczyk posługi­wał czy posługu­je się wszys­tki­mi typa­mi imion. Podana tutaj lista nie jest też wycz­er­pu­ją­ca, ist­ni­ały bowiem i ist­nieją jeszcze różne odmi­any imion związanych z przy­należnoś­cią na przykład do sek­ty taoisty­cznej, grupy przestępczej czy też innej społeczności.

Obec­nie Chińczy­cy nie uży­wa­ją tak wielkiej różnorod­noś­ci imion (np. obec­nie nie nada­je się już określeń kur­tu­azyjnych zi ani przy­domków hao). Wciąż jed­nak zdarza się i to bard­zo częs­to, że dana oso­ba ma inne imię w doku­men­tach, inaczej zwraca­ją się do niej członkowie rodziny, a inaczej każe na siebie mówić znajomym.

Na przykład oso­ba znana Polakom jako Sun Jat-sen, nosił następu­jące imiona i pseudon­imy (po myśl­niku podano ich poglą­dowe tłu­macze­nie na język polski):

Nazwisko: Sun (孫) – Wnuk

Imię pod­sta­wowe: Wen 文 – Wykształcony

Imię dziecięce: Dix­i­ang 帝象 – Podobieńst­wo Cesarza

Imię genealog­iczne: Dem­ing 德明 – Blask Cnoty

Imię kur­tu­azyjne: Zaizhi 載之 – Pojechał Wozem (możli­we inne interpretacje)

Przy­domek: Yix­i­an 逸仙 – Nieśmiertelny-który-się-wyzwolił

Imię religi­jne: Rix­in (日新) – Odnowione Słońce

Pseudon­im: Nakaya­ma Shō (中山樵) – Chrust ze Środ­kowej Góry

Tytuł hon­orowy: Guo Fu (國父) – Ojciec Narodu 

Chińczy­cy w odniesie­niu do Sun Jat-sena uży­wa­ją najczęś­ciej pseudon­imu Zhong­shan, co jest chińską (mandaryńską) wymową japońskiego nazwiska Nakaya­ma (中山), czyli Środ­kowa Góra, które to nazwisko – wraz z imie­niem Shō (樵) – Sun Jat-sen przyjął pod­czas poby­tu w Japonii. Na Tajwanie zwany jest też częs­to Ojcem Nar­o­du (Guo Fu 國父).

W Polsce, jak i więk­szoś­ci kra­jów tzw. Zachodu, uży­wamy jego przy­domku Yix­i­an (逸仙), którego uży­wał pod­czas studiów w Hongkongu, a który wymaw­iany w kan­tońskiej odmi­an­ie języ­ka chińskiego brz­mi ‘jat-sin,’ co sam zain­tere­sowany zapisy­wał „po ang­iel­sku” ‘Yat-sen.’

Do antro­pon­imów wyżej wymienionych doszedł w XX wieku jeszcze jeden: imię ang­iel­skie (ying­wen ming 英文名), którego cechą charak­terysty­czną jest to, iż zapisu­je się je alfa­betam łacińskim i wymaw­ia na ang­iel­ską mod­łę; przy czym nie musi to być wcale imię, jakie noszą oso­by z kra­jów anglo­języ­cznych (choć najczęś­ciej takie właśnie jest), może to równie dobrze być pospo­lite słowo ang­iel­skie, zapisane alfa­betem łacińskim imię chińskie (cza­sem w wymowie lokalnej) lub nawet nazwa wymyślona. Zdarza się, że imię ang­iel­skie brz­mi podob­nie jak jed­no z chińs­kich imion danej oso­by, ale nie jest to regułą.

Nazwisko w języku chińskim wys­tępu­je zawsze na pier­wszym miejs­cu, po nim dopiero następu­je imię lub pseudon­im. Obec­nie zdarza się, iż Chińczy­cy mają­cy dużo kon­tak­tów z przed­staw­iciela­mi naszego kręgu kul­tur­owego sto­su­ją na wiz­ytówkach czy też w kore­spon­dencji odwrot­ny zapis, czyli taki w którym imię stoi przed nazwiskiem – ale dzieję się tak najczęś­ciej wtedy, kiedy uży­wane jest imię ang­iel­skie, np. Steven Zhou. Oczy­wiś­cie w sytu­acji kiedy list czy wiz­ytówka jest w języku chińskim, nazwisko zosta­je zawsze na pier­wszym miejs­cu, np. Zhou Shi­wen (周士文).

Na przykład aktor znany w Chi­nach jako Li Xiao­long (李小龍), nazy­wał się pier­wot­nie Lee Jun-fan (李振藩) – zapisane w wymowie mandaryńskiej: Li Zhen­fan – a na Zachodzie znany jest pod swym ang­iel­skim imie­niem i nazwiskiem: Bruce Lee. W każdym z tych trzech przy­pad­ków nazwiskiem jest oczy­wiś­cie Li/Lee.

Nazwiska chińskie są najczęś­ciej jed­no­sy­labowe, imiona i pseudon­imy nato­mi­ast mają najczęś­ciej dwie syla­by. Tak więc cały antro­pon­im ma zazwyczaj trzy syla­by (jed­na w nazwisku i dwie w imie­niu lub rzadziej dwie w nazwisku i jed­na w imie­niu). Zdarza się też, choć nieczęs­to, że wystar­czą tylko dwie syla­by (po jed­nej syla­bie na nazwisko i imię) albo że potrze­ba aż czterech sylab (po dwie syla­by na imię i nazwisko).

Na przykład (pier­wsze nazwisko, drugie imię lub pseudonim):

莊周 Zhuang Zhou

陶淵明 Tao Yuanming

司馬相如 Sima Xiangru

歐陽修 Ouyang Xiu